NLFREN

Gerard Mortier
(1943-2014)

Laissez ici un message de condoléances.

Registre de condoléances

Dmitri Tcherniakov

I have known Gerard Mortier for only eight years. On September 1st 2006, after the opening of “Eugene Onegin”, he caught me somewhere in the backstage corridors of Bolshoi theatre and immediately dove into an active, almost offensive conversation. Although it wasn’t so much of a conversation as it was his continuous monologue. He was talking about everything at once, in a very ardent manner. I have seen him like this many times through the years. That was his style – takeover, seduction, recruiting. And at some point you inevitably began, if not to consent, then to follow his line. You even found yourself involuntarily nodding.
When speaking to me, smiling in euphoria, constantly adjusting spectacles on the nose bridge, it was if he were all alone and talking to himself. Many times I observed him speaking to others in the same manner. This might have been due to his juridical upbringing and the years spent in a Jesuitical school along, but also his unbridled idealism.
Now when I think about him, I am reminded of a character from the Werner Herzog’s “Fitzcarraldo,” who regardless of all the obstacles, even reality itself, dreamed of building an opera theatre in the middle of Peruvian tropical forests populated by savage Indians. Having personally met quite a number of people who are the movers and shakers of the opera world today, I now understand that he was a rare breed, a slightly odd man, a man of very uncommon qualities. Namely these were his insatiable idealism, his fanaticism, and his unquenchable lust for fight. All that might seem a little old-fashioned, but today I know no one even remotely like him. With his disregard for the practical and the material, always followed with accusations of irrational expenditures. And it all served solely his desire to prove his point to the whole world. As theatre is always a manifestation of either solidarity, or a protest.
I remember his face in the moments of failure. Oddly enough, it was the same as in the moments of success and glory. In either case, he would become quiet, flaccid. He would sit somewhere in the corner, his gaze blank, his smile absent mindedly responding to something only he and he alone knew. To me he seemed locked up, switched off. I could never determine if he felt anything or if he was happy or unhappy. The only times when I felt he was completely on, was when he faced adversity, he was energized by the fight. Having an opponent, an enemy, was for him, a vital need. Immediately, he would begin functioning. The smell of a combat animated all his skills and talents. Anyone who witnessed this metamorphosis was, I assure you, truly impressed.
At our first encounter in Bolshoi, his aggressive and intensive energy knocked me down. With this attack, I turned quiet, I was perplexed. To me, he entered the Bolshoi corridor from some distant world of Michael Haneke, Olivier Messiaen, Patrice Chereau, Bill Viola and Robert Wilson. And at that moment, he offered me a place in the circle of people with whom he was making theatre. That was generous and honest of him. I on my side felt cowardly - I was not a safe, approved choice for him, I was a newcomer to whom he was led by his intuition. He trusted his instinct. In his artistic love for those he invited he was reckless. He never asked for guarantees and he was eager to forgive.
I remember very well our February 2008 conversation in Paris. I was going through yet another neurotic collapse of relationships with my new “Macbeth” production. Feeling fatally blocked, with the deadline rushing toward me and seeing no way meet my commitment, I came to him to resign. Mentally preparing myself for the role of the defaulter who derailed the plans of the Paris Opera, I was expecting many different reactions, none of them pleasant. Still I was ready for any reaction, except for the one that he had. Mortier tried to console me! He offered to help my dilemma by brainstorming and handing me books from his library. He also offered himself, as a friend and confidant asking ‘Where do you want to be these next months? I could come if only I could be of any help? We could simply walk and talk about the piece. Getting some project on time is not my goal. I want you to give me something that would make you happy in the first place”.
It was important for him to engage as many new people as possible, to find new names, to discover those people who are not easy to notice, those who might seem strange at first glance. Few opera theatres, few directors are ready to take such risks. But they would all gladly work with the ones whom Mortier first discovered. Canadian Opera in Toronto, Lyon Opera, Brussels theatre ‘La Monnaie’, even the Bavarian Opera in Munich – all these houses are steered by those whom Mortier with his reckless sense of trust introduced to the opera world.
He kept refreshing his circle. At different times he was surrounded by different people. Some of them vanished, their names never to be uttered by him again. In the last years of his life, he was making opera plans with Pedro Almodovar and opening productions with Michael Haneke. He was looking for the most unobvious combinations. He picked interesting people from outside the opera world, took them by the hand and brought them in as if saying: “Look, opera is not what you thought it was. It is interesting, it is actual, it is deep, it is intellectual, it is about you and it is for you.”
I don’t think that he ever was happy. His whole life was the process of overcoming something. Of course, the Salzburg festival was the most successful time of his life, but even then he was eternally criticized. Later, Mortier’s time in Salzburg would be spoken of with nostalgia, and all the festivals that followed the years after him would be regarded as the lowering of the standards.
Madrid hasn’t become a place where he could realize his beautiful utopia. I saw how corrosive the pain of this was on him, how he was shuttering in self-isolation as if locking himself in a tower. One of his last letters to me was about the cancellation of my production of ‘The Troyans’ by Berlioz. It was cruelly shut down due to the lack of financing. He finished his letter saying that writing those words was painful for him because it would have been our last work together after so many years of wonderful collaboration. Yet he was hopeful that in the future, he would be able to find some decent company capable of bringing to life my exciting ideas. Unfortunately, he, poor fellow, will have to stay away and enjoy my work from the side of the audience.
Recently there had formed around him a small Russian circle to which I belonged. Both Madrid and Paris hosted many Russian singers and conductors. His trip to Moscow was the last one of his life. Three weeks ago, terminally ill, he arrived to Russia keeping hope for some miraculous therapy which as he found out was available in Moscow. He spent ten days in Moscow living isolated, almost incognito, barely leaving his hotel room. And it was in Moscow where he attended his last opera performance. Even though completely consumed by his illness, he desired to be taken to the opera theatre. His stamina fleeting, he could only get through the first act of the premiere “The Tsar’s Bride” performance.
Just like the character of Klaus Kinski in ‘Fitzcarraldo’, Mortier was a rare example of a man obsessed with what he does, a man who tries to move mountains, no matter what. Overlooking the praise and damnation, he aimed to bring to reality the utopia which shapes he longed to see.

Serge Dorny

J’ai eu la chance de commencer ma carrière sous les auspices de Gerard Mortier, ici même, à la Monnaie.
Puis j’ai volé de mes propres ailes, nos chemins se sont tout naturellement quelque peu éloignés. Et puis, nous nous sommes retrouvés alors qu’il dirigeait l’Opéra de Paris puis le Teatro Real. Pendant cette période, il m’a accompagné, parfois presque comme un père, conseillé, aidé, avec son amitié, sa sagesse et sa lucidité.
En lui, ce qui m’a touché avant tout, c’est la force de ses convictions. Pour moi il incarnait l’opéra, il était l’opéra. Gerard Mortier était un homme de passion, de courtoisie, mais il pouvait aussi être pris de colère quand la forme était mal portée ou que le spectacle était en danger par manque d’exigence, de rigueur ou de travail. Il était radical dans une époque ou il y a surtout des extrémistes.
Permettez-moi d’évoquer un souvenir personnel. Une des dernières fois que je l’ai vu, il était encore ébloui, et heureux comme un enfant, d’avoir pu voir la mise en scène de La Femme sans ombre réalisée par Krzysztof Warlikowski à Munich. Et, quelques jours avant sa mort, il me disait espérer vivre assez longtemps pour voir Les Contes d’Hoffmann de Marthaler à Madrid. C’était cela, Gerard Mortier : vivre avant tout pour l’opéra, pour le théâtre, pour la musique : vivre son métier comme un sacerdoce ; il avait la mystique du travail, c’était un homme de foi. N’oublions jamais le témoignage et l’exemple qu’il nous laisse.

Alain Platel

Brief over Kunst


Ze zijn dus écht dood, de twee Vlaamse/Gentse Reuzen: Jan Hoet en Gerard Mortier. Dat blijkt uit de vele necrologieën. Ik geef toe, ik las ze gretig. Want iets wat ik zélf zo bijzonder vond verdwijnt met hen: het ‘Mortier-Hoetisme’. 


Ik zou dat willen omschrijven als een combinatie van feilloos aanvoelen van wat goeie kunst is/kan worden, een bijna onbeleefde gulzigheid naar willen weten en voelen, een onpeilbare liefde voor het leven, een middelvinger opsteken naar de dood, een grote mate van inconsequent en politiek incorrect leven, het gezegend zijn met straffe looks (zeker in het geval van Hoet), een abnormaal groot uithoudingsvermogen en het virtuoos kunnen omgaan met taal.


Dat is nogal wat!


Als zulke mensen op het juiste ogenblik opstaan en hun missie volgen, dan hebben we chance. Zij braken binnen in de Grote Bastions van de Kunsten en verlegden de grenzen. Niet om te choqueren (hoewel ... een mooie uitspraak in dat verband kwam van Mortier: "Ik hou van een beetje wrijving .... dat zorgt voor warmte."). Wel om ons nerveus te maken en ons - elke keer wanneer we dreigden zelfvoldaan te worden - te dwingen onze kijk op het leven opnieuw te voeden met ‘verwondering’. 

Het is iets waarvan ik soms schrik heb, dat we dat gaan verliezen of dat het verwatert: de verwondering. We slagen er in de kunsten te academiseren (ze zijn er hoor: de eerste Doctors in de Kunsten), maar slagen we er ook in de academici de verwondering bij te brengen? Echte verwondering, met de mond vol tanden, de krop in de keel en de tranen in de ogen? 

Het is een triviaal begrip, emoties in de kunsten. Zeker hier in het Westen. Een publiek van amateurs (in de betekenis van 'liefhebbers') heeft er vaak minder moeite mee dan de professionals. Blijkt dat we meer dan voldoende woorden hebben om de reflectieve kunst te beschrijven, maar over een veel beperkter vocabularium beschikken als het gaat om kunstwerken die in de eerste plaats onze emoties aanvallen. En ik gebruik met opzet het woord aanvallen, want zo wordt dergelijk werk door de experts wel eens omschreven: als 'emo-terreur'.

 Toch ben ik er van overtuigd dat Kunst in de eerste plaats binnendringt via de affecten en pas daarna een rationele uitleg zoekt. Ik zie hoe we onze studenten in de Kunsten hebben opgeleid om zeer kritisch naar hun métier te kijken, maar voeden we ze ook voldoende met passie voor hun vak?

In zijn boek 'Het verbroken contract' schrijft George Steiner dat er vandaag meer over Kunst wordt geschreven dan dat er Kunst wordt gemaakt. Dat sommigen tegenwoordig pas van een kunstwerk kunnen genieten wanneer ze er eerst over hebben gelezen. Krijgen we met andere woorden schrik voor het rechtstreeks contact met het kunstwerk?
"In deze periode van de Westerse Cultuur vertoont het esthetische overal om ons heen tekenen, en meer dan tekenen, van het academische. (...) Een angstig verlangen naar tussenkomst, naar verklarend-beoordelende bemiddeling tussen onszelf en het kunstwerk, kenmerkt onze toestand" (G. Steiner)
'Het verbroken contract' was één van de lievelingsboeken van Gerard Mortier.

Ik heb het geluk gehad hem persoonlijk te hebben ontmoet. Zijn dood treft mij nog dieper dan ik had gedacht. Samen met anderen die hem goed hebben gekend, vragen we ons af wat zijn legaat is. Ik geloof niet dat we moeten uitkijken naar geschikte opvolgers. Die zouden enkel gelijken op rare klonen. Maar zowel Hoet als Mortier hebben een aantal zaken gemeen.


Bijvoorbeeld dat ze duizenden mensen hebben uitgedaagd om het beste van zichzelf te geven. Op heel verschillende terreinen inspireerden ze hen. Dat kon evengoed een regisseuse zijn als een schilder, een koorleider, een technieker, een poetsvrouw of zaalwachter, een politica, een schrijver en vooral: een steeds groter wordende schare nieuwsgierigen, met andere woorden het publiek! 


Naast het feit dat ze kunstenaars van hun schuldgevoelens af hielpen - dat met kunst bezig zijn een luxueus tijdverdrijf zou zijn - waren ze ook duidelijk in hun ambities met die kunstenaars. Ik hoor Mortier nog zeggen dat hij mij als breekijzer wilde gebruiken om in vastgeroeste instituten binnen te breken. Zijn droom was niet zozeer om Wolf in de Ruhrtriennale in première te zien gaan maar vooral om het twee jaar later te programmeren in Opéra Garnier (hét symbool van de Westerse burgerlijkheid). Schuldgevoelens afgooien - ja dus - maar tegelijk bleven ze ook voortdurend wijzen op de enorme maatschappelijke verantwoordelijkheid die je als kunstenaar kunt/moet opnemen. Hmmm, daar worstel ik nog elke dag mee.


Tenslotte waren ze beiden absoluut onbevreesd én zelfs roekeloos wanneer het ging om op het publieke forum in debat te gaan over het belang van de Kunst in de vorming van een maatschappij. Mortier citeerde Amin Maalouf, die in zijn boek De Ontregelde Wereld schrijft dat een maatschappij in crisis zwaar moet investeren in Onderwijs, Wetenschap en Cultuur. Als we creatieve oplossingen willen vinden voor de crisis dan mogen we die eerder verwachten uit die hoeken dan uit het bedrijfsleven of van een bankdirecteur.


Hoet en Mortier wilden in dat verband ook helemaal niet meegaan in de idee dat er teveel of zelfs voldoende subsidies gaan naar Cultuur. Ik hoorde Mortier op de persconferentie naar aanleiding van het begin van de eerste Ruhrtriennale nog antwoorden op de vraag van een journalist ‘of dat allemaal niet een beetje te veel kost’: "Mijnheer, weet u hoeveel één Amerikaanse tank in Irak kost (het was toen net het begin van de Amerikaanse invasie in Irak)? Weet u wat ik zou kunnen doen met het geld van één kruisraket? Waar wilt u dat een maatschappij in investeert? In kruisraketten of in Cultuur?".
Hij wees er op dat het bedrag voor Cultuur nauwelijks één procent bedraagt van het totale budget en dat in een land als België zowat álles wordt gesubsidieerd, ook bedrijven en banken! Alleen krijgt dat een andere naam en spreekt men in dat verband graag van "investeringen".
Er zijn niet zoveel kunstenaars of kunstdirecteurs die zo ongezouten hun meningen ventileerden en zo radicaal voor Cultuur opkwamen. En toch, ik heb er alle vertrouwen in dat ze altijd weer zullen geboren worden, dat soort van artiesten. Want in zekere zin waren ze allebei ook dat: levenskunstenaars.
Als ik tenslotte in deze brief voor iets wil pleiten dan is het dit: laten we er alstublieft voor zorgen dat we de toekomstige beleidsmakers NIET de nodige argumenten aanreiken opdat ze kunnen zeggen "kunst is een té dure hobby geworden". En dat is naar mijn gevoel een rol die élke speler in het Culturele veld kan opnemen.

april 2014

Lucas Huybrechts

Gerard Mortier was tot op het allerlaatste moment een toonbeeld van vechtlust, van menselijkheid, van vriendschap. Het is nauwelijks in te schatten hoe één enkel mens de wereld een ander aanzien heeft gegeven. Vooral in België zag het culturele landschap er gans anders uit. We zijn vergeten dat voor hem de operazalen leegliepen of al leeggelopen waren. Hoe voor hem de fut uit de orkesten was weggesijpeld. Dat mensen totaal onvoorbereid naar voorstellingen gingen. Zelfs het opblinken van het koperwerk in de inkomsthal werd voor hem levensnoodzakelijk. We zijn ook allemaal vergeten dat we pas om half negen in de opera en concerten moesten zijn. Gerard heeft ons leven meer veranderd dan we denken.

Lucas Vanclooster

Een paar jaar na Jan Hoet hadden we een tweede uitzonderlijke propagandist van de kunst. Twee Gentenaars vreemd genoeg..Het duo Hoet-Mortier deed mij soms denken aan het politieke ossenspan Dehaene-Tobback. Ze bespeelden de media van hun tijd vakkundig, en communiceerden heel direct, met heel hun lijf, met hart en ziel en zonder moeilijke woorden. Hun eenvoudige boodschap: niemand kan leven zonder kunst.

Anna Viebrock

Erinnerung an Gerard Mortier
Im Moment arbeiten wir ja mit Sylvain Cambreling, Christoph Marthaler und vielen anderen Weggefährten am Teatro Real an LES CONTES D`HOFFMANN und es ist sehr traurig,dass Gerard Mortier bei dieser letzten von ihm geplanten Produktion in diesem Jahr, nicht mehr dabei ist.
Am Anfang der Vorbereitungen für HOFFMANN hatte mich Mortier nach Madrid eingeladen, um mir einen Ort zu zeigen,der mich für das Bühnenbild inspirieren könnte. So haben wir gemeinsam den CIRCULO DES BELLAS ARTES besucht und dieser Ort ist dann wirklich zur Vorlage für das Bühnenbild von HOFFMANN geworden.
Im letzten Herbst nach der Bauprobe von HOFFMANN, bei der er nicht dabei sein konnte, hat Mortier mir eine mail geschrieben, in der er wie immer teilnahm an allen Fragen. In diesem Text ist er so lebendig und ich lese ihn immer wieder zur Aufmunterung und Vergegenwärtigung.
Er schrieb, er hoffe, bei den Proben noch dabei sein zu können.Körperlich ist er das jetzt nicht mehr, aber er ist überall da- in den Köpfen und Herzen und gibt uns viel Energie und wir spüren um uns noch seinen Willen und Kampfgeist.
Wahrscheinlich wird es hinterher viel trauriger, wenn wir diese letzte, von ihm geplante Produktion hinter uns haben werden.
Ihm verdanke ich schönste Zeiten bei vielen Produktionen in Salzburg, Paris und Madrid und dazugehörigen Vorbereitungsreisen.
Und - das für mich ein ganz besonderes, einmaliges Erlebnis - er hat den Mut gehabt, mich im Jahr 2007 zur Eröffnung der Spielzeit in Paris an der Bastille ARIANE ET BARBE BLEUE als Regisseurin einzuladen, mit Sylvain Cambreling als Dirigenten. WIE mutig das war, habe ich an den Reaktionen des Publikums gespürt.
Dass diese Produktion dann auch auf Tournee nach Japan eingeladen wurde -eine vollkommen unbekannte Oper von Paul Dukes, inszeniert von einer unbekannten Regisseurin- war seiner Überzeugungskraft zu verdanken, mit der er sein speziell zusammengestelltes Programm für diese Tournee durchsetzte.
Zu jeder Premiere hat mir, wie allen anderen Beteiligten auch, in seiner unlesbaren Handschrift eine Karte geschrieben, die ich teilweise nicht entziffern oder nur erraten konnte.Das werde ich weiter versuchen, und mich mit großer Liebe und Bewunderung an Gerard Montier erinnern.

Titus Engel

Lieber Gerard,
ich habe unglaublich viel von Dir gelernt. Ein Gespür für musikalische und darstellerische Qualität, eine Vision für das gesellschaftlich relevante Musikthetater und eine menschliche Grosszügkeit. Du fehltst jetzt, wirst jedoch immer dabei sein!
Dein Titus

Philippe Sireuil

Sbohem, adieu en tchèque. Tichon quittait Katia pour gagner la ville et le commerce, et Katia pressentant la catastrophe lui criait dans le silence de l’orchestre, Sbohem : c’était il y a trente années, je mettais en scène Katia Kabanova, à l’invitation de Gérard Mortier au Théâtre Royal de la Monnaie.
Il était venu avec Sylvain Cambreling au Théâtre Varia, et nous avait invité à la suite, Jean-Marie Piemme et moi, à travailler à ses côtés.
Je découvrais alors un monde dont j’étais ignorant, le plaisir des conversations enivrantes, des sensations passionnantes et des émotions rugissantes que le travail avec Gérard Mortier impliquait, une rigueur, une inventivité, un qui-vive, une passion, une intelligence, une volonté, un jusqu’auboutisme, une énergie, une séduction de tous les instants qui allait propulser La Monnaie/De Munt au firmament des maisons d’opéra, traçant un chemin que ses successeurs ont heureusement poursuivi et amplifié.
Gérard Mortier n’aimait pas l’eau tiède, son impulsivité pouvait blesser ou propulser selon le désaccord ou la confiance qu’il vous exprimait, c’était chaud ou froid, blanc ou noir, Verdi toujours et jamais Puccini. Et sa force était qu’il vous séduisait - au sens étymologique du mot : conduire à lui - même dans ses emportements.
Je lui dois beaucoup.
Sbohem, Gérard. Et à l’européen humaniste convaincu que tu étais, merci, thank you, bedankt, danke schön, grazie infinite.

Jean-Marie Piemme

Gerard, lors d'un voyage à Strasbourg, tu m'avais proposé de diriger un grand service de dramaturgie, relations publiques et communications que tu souhaitais créer pour les saisons suivantes. J'avais accepté. Quelques mois plus tard, j'avais écris ma première pièce et j'avais pris la décision de quitter La Monnaie pour continuer d'écrire. Je me souviens de ton accueil généreux ce jour-là. Nous avons longuement discuté des difficultés et des joies de la création artistique. Ce fut un beau moment entre deux êtres humains. Je suis fier d'avoir travaillé à tes côtés et je te remercie.

Kris Smet en Walter Zinzen

Gerard Mortier was zoveel meer dan alleen maar de grote operavernieuwer. Zijn eruditie was onvergelijkbaar. Op vrijwel alle gebieden van kunst en cultuur was hij thuis . En over alles had hij een mening, maar altijd gefundeerd. August Vermeylen leerde ons dat we Vlaming moesten zijn om Europeeër te worden. Dat was voor Mortier onvoldoende. Hij was een wereldburger, een kosmopoliet in de meest humane betekenis van het woord. En bovendien een charmante, hartelijke man. Wel één die niet met zich liet sollen. Zo dwong hij waardering en bewondering af. Wereldwijd, zoals dat bij hem paste.
Wij zijn dankbaar voor ieder moment dat we in zijn gezelschap mochten doorbrengen.